Zellige (zellidż) – co to jest i jak powstaje
Zellige (zellidż, arab. الزليج) to tradycyjna marokańska mozaika z ręcznie ciętych kawałków szkliwionej terakoty, układanych w geometryczne wzory. Technika narodziła się w świecie zachodniego islamu w X–XI wieku, rozkwitła w XIV wieku, a dziś przetrwała niemal wyłącznie w Maroku. Głównym ośrodkiem produkcji jest Fez.
Co to jest zellige
Nazwa ma kilka zapisów: zellige, zellij, zillij, po polsku zellidż. Oznacza mozaikę złożoną z małych, wielobarwnych elementów wyciętych z glinianych, szkliwionych płytek. Kawałki pasują do siebie jak puzzle i tworzą powtarzające się wzory oparte na teselacji — gwiazdy, rozety, wielokąty i przeplatające się pasy.
Zellige zdobi ściany, posadzki, fontanny, kolumny i cokoły. Spacerując po medynie, zobaczysz je na publicznych fontannach i w bramach, a w środku medres, pałaców i riadów — na dolnych partiach ścian, nad którymi zaczyna się rzeźbiony stiuk i drewno cedrowe.
Skąd się wzięła marokańska mozaika
Mozaika z ciętych płytek pojawiła się w zachodnim świecie islamu około X–XI wieku, prawdopodobnie pod wpływem mozaik bizantyjskich. Szczyt rozwoju przypadł na XIV wiek, gdy w Maroku rządzili Marynidzi, a w Grenadzie Nasrydzi. Z tego okresu pochodzą jedne z najpiękniejszych realizacji. Po XV wieku tradycyjna technika zanikła w większości regionów, ale w Maroku jest żywa do dziś.
Przewaga motywów geometrycznych i roślinnych wiąże się z tradycją sztuki islamskiej, która w przestrzeni sakralnej unika przedstawień ludzi i zwierząt. Nie wynika to z jednego wersetu Koranu, lecz z tradycji i interpretacji teologicznych; w efekcie mistrzowie rozwinęli niezwykle bogaty język geometrii.
Jak powstaje zellidż – krok po kroku
- Garncarz formuje z gliny kwadratowe płytki (tradycyjnie ok. 10 cm boku), suszy je i wypala.
- Płytki pokrywa się szkliwem w jednym kolorze i wypala ponownie.
- Mistrz, zwany maâlem, kreśli na płytce kształt elementu i odłupuje go małym, przypominającym młotek narzędziem, a krawędzie ścina skośnie.
- Gotowe kawałki układa się na ziemi szkliwem do dołu, zgodnie z zaplanowanym wzorem.
- Na ułożone kawałki, od strony nieszkliwionej, wylewa się warstwy zaprawy gipsowej, które łączą je w jeden panel.
- Gotowy panel mocuje się zaprawą do ściany lub posadzki.
Rzemiosło przechodzi z pokolenia na pokolenie. W Fezie uczniowie zaczynają naukę w wieku od 6 do 14 lat, a terminowanie trwa średnio około dziesięciu lat. To tradycyjnie męskie zajęcie, wymagające precyzji i siły dłoni.
Gdzie zobaczyć najpiękniejsze zellige
- Medresa Bu Inania i medresa Al-Attarin w Fezie — klasyczne realizacje z epoki Marynidów,
- Brama Bab al-Mansur w Meknesie — monumentalne wejście do miasta królewskiego,
- Meczet Hassana II w Casablance — współczesny dowód, że rzemiosło wciąż żyje,
- pałace i riady Marrakeszu, gdzie zellige zdobi dziedzińce i fontanny.
Dziś mozaiką zellige dekoruje się też stoły, ramy luster, kominki, łazienki i baseny. Jeśli zastanawiasz się, jak kupić płytki do własnego domu i czym zellige różni się od płytek cementowych, przeczytaj nasz poradnik płytki marokańskie – rodzaje i zakup.
