Garbarnie w Fezie — Chouara i zwiedzanie

Garbarnie w Fezie to warsztaty w starej medynie, w których od stuleci ręcznie garbuje się i barwi skóry w kamiennych kadziach. Działają tu trzy garbarnie, a największa i najczęściej odwiedzana jest Chouara w pobliżu medresy Saffarin. Kadzie ogląda się z tarasów okolicznych sklepów ze skórą, zwykle za drobny napiwek lub przy okazji zakupów.

Garbarnia Chouara i pozostałe garbarnie Fezu

Chouara leży w sercu medyny Fes el-Bali, wpisanej na listę UNESCO w 1981 roku. Miejscowa tradycja wiąże jej powstanie z IX wiekiem, ale dokładna data nie jest znana. Z góry wygląda jak paleta malarza: dziesiątki okrągłych kadzi wypełnionych białymi, brązowymi, czerwonymi i żółtymi płynami, między którymi uwijają się garbarze.

Druga znana garbarnia to Sidi Moussa, mniejsza i rzadziej odwiedzana przez turystów. Do obu trafić nietrudno: intensywny zapach czuć już kilka zaułków wcześniej, a mieszkańcy chętnie wskazują drogę.

Na początku XXI wieku Chouara przeszła gruntowną renowację, zakończoną około 2016 roku. Zamiast przenosić garbarnię poza miasto, odnowiono ją na miejscu i uporządkowano jej otoczenie.

Jak garbuje się i barwi skóry

Praca odbywa się ręcznie, bez nowoczesnych maszyn. Proces ma kilka etapów:

1. Surowe skóry zwierzęce moczy się przez dwa–trzy dni w białych kadziach z mieszaniną krowiego moczu, gołębich odchodów, wapna palonego, soli i wody. Ta kąpiel usuwa resztki tłuszczu i sierści oraz zmiękcza skórę.
2. Zmiękczone skóry garbarze ugniatają nogami i płuczą.
3. Następnie skóry trafiają do kadzi z barwnikami. Tradycyjnie używa się barwników roślinnych, m.in. indygo (niebieski), maku (czerwony) i henny (pomarańczowy).
4. Na koniec skóry suszą się na słońcu na dachach i tarasach, po czym trafiają do warsztatów rzemieślników.

Wbrew temu, co często słyszy się od sprzedawców, nie jest to proces w pełni „naturalny”. Od XIX wieku garbarnie używają też związków chromu, które przyspieszają pracę, ale są toksyczne. Z tego powodu garbarnie przez lata zanieczyszczały okoliczne cieki wodne, a pracownicy skarżą się na problemy zdrowotne.

Praca garbarzy

Garbarstwo to ciężka fizyczna praca: garbarze stoją po pas w kadziach, ugniatają skóry, przenoszą mokre, ciężkie płaty między kadziami i dachami. Zawód tradycyjnie przechodzi w rodzinach z ojca na syna. Zwiedzając garbarnię, warto pamiętać, że to miejsce pracy, a nie skansen: zdjęcia rób z tarasu i nie wchodź między kadzie bez zaproszenia.

Jak zwiedzać garbarnię Chouara

• Wejście na tarasy prowadzi przez sklepy ze skórą otaczające garbarnię. Wstęp formalnie jest bezpłatny, ale sprzedawcy liczą na zakupy albo napiwek. Kwotę ustal przed wejściem.
• Przy wejściu zwykle dostaje się gałązkę mięty, którą przykłada się do nosa, gdy zapach staje się zbyt intensywny.
• Najlepiej przyjść przed południem, gdy praca w kadziach idzie pełną parą, a światło dobrze oświetla kolory.
• Uważaj na nieproszonych „przewodników”, którzy zaczepiają w zaułkach i obiecują „jedyny prawdziwy” taras. Do Chouary łatwo trafić samodzielnie, idąc za drogowskazami albo pytając w sklepach.

Garbarnię dobrze połączyć z innymi miejscami z listy atrakcji Fezu, np. z medresą Bu Inania i muzeum Al Batha. Więcej o samym mieście przeczytasz w przewodniku po Fezie.

Zakupy wyrobów ze skóry

Sklepy wokół garbarni sprzedają torby, kurtki, paski, pufy i skórzane kapcie babusze. Ceny nie są stałe, więc trzeba się targować, a pierwsza podana kwota bywa wielokrotnie zawyżona. Przed zakupem sprawdź szwy, podszewkę i zapach: dobrze wyprawiona skóra nie powinna intensywnie pachnieć garbarnią. Więcej pomysłów znajdziesz na liście rzeczy, które warto kupić w Maroku.

Najczęściej zadawane pytania

Ile kosztuje wejście do garbarni w Fezie?

Garbarni nie zwiedza się za biletem. Na tarasy widokowe wchodzi się przez sklepy ze skórą, a ich właściciele oczekują zakupów albo napiwku. Stałego cennika nie ma, dlatego kwotę napiwku warto ustalić przed wejściem na taras. Za obejrzenie garbarni nikt nie może zmuszać do zakupu skórzanych wyrobów.

Dlaczego garbarnie w Fezie tak mocno pachną?

Zapach pochodzi z kąpieli, w których moczy się surowe skóry: to mieszanina krowiego moczu, gołębich odchodów, wapna palonego i soli. Najsilniej czuć ją w upalne dni. Gałązka mięty podawana przy wejściu na taras łagodzi wrażenie, ale osoby wrażliwe na zapachy powinny ograniczyć wizytę do kilkunastu minut.

Czy skóry z Fezu barwi się tylko naturalnymi barwnikami?

Nie zawsze. Tradycyjne barwniki roślinne, takie jak indygo, mak i henna, są nadal w użyciu, ale od XIX wieku garbarnie stosują też związki chromu, które przyspieszają garbowanie. Zapewnienia sprzedawców o „wyłącznie naturalnej” produkcji warto więc traktować z rezerwą i pytać o pochodzenie konkretnego wyrobu.