Ręka Fatimy i krzyż berberski – znaczenie
Ręka Fatimy (arab. chamsa, „pięć”) to amulet w kształcie otwartej dłoni, który w Maroku ma chronić przed złym okiem. Krzyż berberski, czyli krzyż z Agadezu, to tuareski wisior z Sahary, pochodzący z Nigru. Oba wzory są dziś jednymi z najczęściej kupowanych pamiątek – srebrne i posrebrzane wisiorki, kolczyki i kołatki sprzedaje niemal każdy targ w Maroku.
Co oznacza ręka Fatimy
Ręka Fatimy to talizman, który ma odpędzać „złe oko”, czyli urok rzucony z zazdrości, a także przynosić błogosławieństwo i pomyślność. W Maroku zobaczysz ją na drzwiach domów jako kołatkę, na ścianach riadów, w samochodach, na biżuterii i ceramice. Dłoń bywa przedstawiana z okiem pośrodku albo ozdobiona ornamentem.
Nazwa chamsa (spotyka się też zapisy hamsa, khamsa, khomsa) pochodzi od arabskiego słowa „pięć” i odnosi się do pięciu palców. Popularna nazwa „ręka Fatimy” nawiązuje do Fatimy az-Zahry, córki proroka Mahometa. W islamie liczba pięć kojarzy się m.in. z pięcioma filarami wiary i pięcioma codziennymi modlitwami; w tradycji szyickiej pięć palców symbolizuje pięć najważniejszych osób z rodziny Proroka.
Starsza niż islam
Motyw ochronnej dłoni jest znacznie starszy niż islam. Archeolodzy wiążą go z dawnymi kulturami Mezopotamii i Egiptu oraz z kultem fenickiej bogini Tanit. Ten sam symbol znają też inne religie: w tradycji żydowskiej nazywany jest ręką Miriam, a chrześcijanie z Lewantu mówią o ręce Maryi. W Maroku, gdzie przez stulecia żyła duża społeczność żydowska, chamsa była popularna zarówno wśród muzułmanów, jak i Żydów.
Krzyż berberski, czyli krzyż z Agadezu
Krzyż z Agadezu (fr. croix d’Agadez, w języku Tuaregów tanaghilt) wywodzi się z kultury Tuaregów – berberyjskiego ludu Sahary, który zamieszkuje głównie Niger, Mali, Algierię i Libię. Nazwa pochodzi od miasta Agadez w Nigrze. W Polsce i na marokańskich targach nazywa się go często krzyżem berberskim, tuareskim albo krzyżem południa, ale nie jest to symbol religijny – mimo nazwy nie ma związku z chrześcijaństwem.
Krzyże wykonują tuarescy kowale i jubilerzy. Najstarsze egzemplarze robiono z kamienia i miedzi, później ze srebra i żelaza, metodą odlewu na wosk tracony. Istnieje ponad 20 regionalnych odmian krzyża, a poszczególne wzory tradycyjnie przypisuje się różnym miejscowościom i regionom Sahary. Dziś krzyż z Agadezu jest symbolem kultury i tożsamości Tuaregów.
Wokół krzyża narosło wiele opowieści. Jedna z popularnych legend mówi o młodzieńcu, który poprosił kowala, by zaszyfrował wyznanie miłości w kształcie wisiorka, tak by tylko ukochana mogła je odczytać. Inne opowieści przypisują ramionom krzyża znaczenie czterech stron świata – stąd skojarzenie z kompasem wędrowców pustyni.
Symbole naprawdę marokańskie
Choć krzyż z Agadezu sprzedaje się w całym Maroku, Tuaregowie nie są rdzenną ludnością tego kraju. Dla marokańskich Berberów (Amazigh) ważniejszym znakiem jest litera yaz (ⵣ) z alfabetu tifinagh, widoczna na flagach i w ornamentach, a w tradycyjnej biżuterii berberyjskiej dominują srebro i ozdobne zapinki. Więcej o skojarzeniach z Marokiem przeczytasz w artykule Symbole Maroka.
Jak kupić rękę Fatimy lub krzyż z Agadezu
- Wisiorki znajdziesz na każdym marokańskim bazarze, w sklepach jubilerskich w medynach i w sklepach z pamiątkami.
- Większość tanich ozdób jest jedynie posrebrzana albo wykonana ze stopów metali. Jeśli zależy Ci na srebrze, pytaj o próbę i kupuj u jubilera, a nie na straganie.
- Cena zależy od materiału i wykonania – zawsze negocjuj; zasady opisujemy w tekście Targowanie się w Maroku.
- Inne pomysły na upominki zebraliśmy w artykule Pamiątki z Maroka.
