Marokańscy pisarze i literatura Maroka
Marokańscy pisarze tworzą głównie po francusku i arabsku, rzadziej w językach berberyjskich. Najbardziej znanym autorem jest Tahar Ben Jelloun, pierwszy pisarz z Maghrebu nagrodzony Nagrodą Goncourtów (1987). W 2016 roku tę samą nagrodę otrzymała Leïla Slimani. Klasykiem pozostaje Ibn Battuta, XIV-wieczny podróżnik z Tangeru.
Literatura Maroka: języki i tematy
Pisanie po francusku nie oznacza utraty tożsamości. Dla wielu autorów to sposób, by opowiedzieć o Maroku szerszemu gronu czytelników. Wspólne tematy tej literatury to dzieciństwo w tradycyjnej rodzinie, emigracja do Europy, położenie kobiet, kolonializm i lata represji politycznych. Część pisarzy wybiera arabski literacki, a ustna tradycja opowiadaczy wciąż żyje na placach takich jak Dżemaa el-Fna — piszemy o niej w tekście o opowiadaczach baśni w Maroku.
Tahar Ben Jelloun
Tahar Ben Jelloun urodził się w 1944 roku w Fezie. Studiował filozofię w Rabacie, a na początku lat 70. wyjechał do Paryża, gdzie w 1975 roku obronił doktorat z psychiatrii społecznej. Pisze po francusku, choć jego językiem ojczystym jest darija.
Rozgłos przyniosła mu powieść „Dziecko z piasku” (1985). Dwa lata później jej kontynuacja, „Święta noc”, zdobyła Nagrodę Goncourtów. Ben Jelloun był nominowany do Nagrody Nobla, a za „To oślepiające, nieobecne światło” — powieść o więźniach obozu Tazmamart — otrzymał w 2004 roku International Dublin Literary Award. Po polsku można przeczytać m.in. „Dziecko z piasku”, „Świętą noc”, „To oślepiające, nieobecne światło” i „O mojej matce”.
Leïla Slimani
Leïla Slimani urodziła się w 1981 roku w Rabacie. Jej powieść „Kołysanka” („Chanson douce”) zdobyła Nagrodę Goncourtów w 2016 roku i stała się najchętniej czytaną książką we Francji tamtego roku. Później Slimani rozpoczęła cykl „Kraj innych” — sagę rodzinną osadzoną w okolicach Meknesu w czasach protektoratu i po odzyskaniu niepodległości. Od 2017 roku jest osobistą przedstawicielką prezydenta Francji przy Międzynarodowej Organizacji Frankofonii.
Mohammed Khair-Eddine i Driss Chraïbi
Mohammed Khair-Eddine (1941–1995) był poetą i prozaikiem z regionu Sus. W Casablance współtworzył ruch poetycki „Poésie Toute”, a w 1965 roku wyjechał do Francji, gdzie przez pewien czas pracował fizycznie. Jego najbardziej znana powieść, „Agadir” (1967), wyrosła z traumy po trzęsieniu ziemi, które zniszczyło miasto w 1960 roku. W swojej twórczości atakował przesądy, nietolerancję i władzę.
Driss Chraïbi (1926–2007) to autor literatury zaangażowanej. Jego debiut „Le Passé simple” (1954) był buntem przeciw patriarchalnej rodzinie i wywołał w Maroku skandal. Pisał o kolonializmie, zderzeniu kultur i nierównym traktowaniu kobiet; wiele jego powieści ma wątki autobiograficzne.
Mohamed Choukri
Mohamed Choukri (1935–2003) urodził się w górskiej wiosce Beni Chiker w Rifie. W wieku 11 lat uciekł od przemocy ojca i wylądował na ulicach Tangeru. Czytać i pisać nauczył się dopiero jako dwudziestolatek, a później został nauczycielem.
Jego autobiograficzna powieść „Al-Khubz al-Hafi” (dosłownie „Nagi chleb”, ang. „For Bread Alone”) opisuje życie na ulicy bez upiększeń: nędzę, przemoc, prostytucję i narkotyki. Najpierw ukazała się po angielsku w przekładzie Paula Bowlesa (1973), potem po francusku w tłumaczeniu Tahara Ben Jellouna (1980). Arabskie wydanie z 1982 roku było w Maroku zakazane od 1983 do 2000 roku. Ekranizację nakręcił Rachid Benhadj — włosko-francusko-algierski film z 2004 roku, pokazany w 2005 roku na festiwalu w Casablance.
Mohammed Mrabet i Paul Bowles
Mohammed Mrabet z Tangeru jest opowiadaczem i malarzem. Nie pisał sam — swoje historie opowiadał, a Paul Bowles nagrywał je i tłumaczył na angielski. Tak powstało kilkanaście książek, w tym „Miłość za kilka włosów”, w których przetrwało dziedzictwo ustnych opowieści.
Amerykanin Paul Bowles osiadł w Tangerze w 1947 roku i mieszkał tam do śmierci. Był pisarzem, tłumaczem i kompozytorem; nagrywał też tradycyjną muzykę marokańską. Jego powieść „Pod osłoną nieba” zekranizował w 1990 roku Bernardo Bertolucci. Bowles promował marokańskich autorów, m.in. Mrabeta i Choukriego.
Mejdub i Mohamed Zafzaf
Sidi Abderrahman el Majdoub, zwany Mejdubem, był XVI-wiecznym poetą sufickim piszącym po arabsku. Jego czterowiersze weszły do potocznej mowy i krążą po Maghrebie jako przysłowia. Mauzoleum poety stoi w Meknesie. Przykład jego strof:
Nie myśl za dużo i nie szukaj zbyt wiele –– Nie przyjmuj smutku na zawsze
Planety nie są stałe –– i życie nie jest wieczne
(tłumaczenie z języka francuskiego: D. Kustosz)
Mohamed Zafzaf (1942–2001) pisał po arabsku wiersze, opowiadania i powieści inspirowane życiem zwykłych mieszkańców Casablanki. Stawał po stronie biednych, ale unikał otwartej polityki. Od 2002 roku przyznawana jest jego imienia nagroda dla arabskich powieściopisarzy, jedna z ważniejszych w regionie.
Ibn Battuta
Ibn Battuta urodził się w 1304 roku w Tangerze. W 1325 roku wyruszył na pielgrzymkę do Mekki, która zamieniła się w prawie 30-letnią podróż przez Afrykę Północną, Bliski Wschód, Azję Środkową, Indie i Chiny. Po powrocie podyktował relację „Tuhfat an-nuzzar fi gharaib al-amsar wa-adżaib al-asfar” („Podarunek dla patrzących na osobliwości miast i dziwy podróży”), znaną po prostu jako „Rihla”.
Relacja więcej mówi o ludziach i obyczajach niż o krajobrazach, dlatego jest bezcennym obrazem świata islamu w XIV wieku. Po polsku ukazała się w 1962 roku jako „Osobliwości miast i dziwy podróży (1325–1354)” w wydawnictwie Książka i Wiedza. Imieniem podróżnika nazwano krater na Księżycu.
Książki z Marokiem w tle po polsku
Jeśli chcesz zacząć od lektur dostępnych po polsku, sięgnij po:
- „Uwięziona” — Malika Oufkir i Michèle Fitoussi (wspomnienia),
- „Dzieciństwo w haremie. Sny o wolności” — Fatima Mernissi (wspomnienia),
- „Miłość za kilka włosów” — Mohammed Mrabet,
- „Głosy Marrakeszu” — Elias Canetti,
- „W stronę Marrakeszu!” — Esther Freud,
- „Księżyc we łzach” — Ouarda Saillo.
Więcej propozycji, także powieści obcych autorów, zebraliśmy w artykule powieści z Marokiem w tle.
Najczęściej zadawane pytania
Kto jest najbardziej znanym marokańskim pisarzem?
Najczęściej wymienia się Tahara Ben Jellouna. Urodzony w 1944 roku w Fezie, pisze po francusku i jako pierwszy autor z Maghrebu zdobył Nagrodę Goncourtów w 1987 roku za „Świętą noc”. Jego książki przetłumaczono na wiele języków, w tym na polski. Z młodszego pokolenia światowy rozgłos zdobyła Leïla Slimani.
Dlaczego marokańscy pisarze piszą po francusku?
Francuski był językiem administracji i szkolnictwa w czasach protektoratu (1912–1956) i nadal jest szeroko używany w edukacji i kulturze. Pisanie po francusku daje autorom dostęp do dużego rynku wydawniczego i czytelników w Europie. Równolegle rozwija się literatura po arabsku, a także twórczość w językach amazigh (berberyjskich).
Którzy Marokańczycy zdobyli Nagrodę Goncourtów?
Nagrodę Goncourtów, najważniejsze francuskie wyróżnienie literackie, zdobyło dwoje autorów urodzonych w Maroku: Tahar Ben Jelloun w 1987 roku za powieść „Święta noc” oraz Leïla Slimani w 2016 roku za „Kołysankę”. Obie książki ukazały się po polsku i są dobrym wstępem do współczesnej literatury marokańskiej.
