Podróżując po Maroku trudno nie dać się uwieść wspaniałości tradycyjnej architektury, którą z jednej strony wyróżnia estetyczna skromność, z drugiej – niezwykły przepych zdobień. Szczególnie zachwycające są barwne zdobienia ścian i podłóg, które potrafią przyprawić o zawrót głowy, a ponadto... przepięknie prezentują się na zdjęciach z podróży.

Maroko | Zellidż układa się w geometryczne wzory
Maroko | Zellidż układa się w geometryczne wzory (by awork )

Czar marokańskiej architektury

Spacerując wąskimi uliczkami medyn, pośród beżowo-szarych i białych ścian kamienic, z pewnością zauważymy wyróżniające się z otoczenia barwne fontanny. Podobnie, gdy wejdziemy do wnętrza typowo marokańskiej budowli (medresy czy zwykłego domu) dostrzeżemy kontrastujące z białymi ścianami wzorzyste i barwne podłogi lub kolorowe sufity. Przyglądając się tym zdobieniom z bliska zorientujemy się, że są to małe ceramiczne płytki ułożone w przeróżne wzory.

 

Co to jest zellige (zellidż)?

Tego typu zdobienia określa się w Maroku mianem zellidż (الزليج‎). Inne spotykane zapisy tej nazwy to: zellige, zillij oraz zellij.

Są to małe płytki terakoty, pomalowane i pokryte szkliwem. Płytki te układa się w geometryczne wzory, które umieszcza się następnie w gipsie lub tynku.

Wykorzystywanie w islamskim wzornictwie jedynie wzorów geometrycznych wynika bezpośrednio z jednego z praw zamieszczonych w Koranie, zgodnie z którym ludziom nie wolno przedstawiać obrazów Boga, samych siebie, ani nawet zwierząt, gdyż stawialiby się wówczas na równi ze Stwórcą, co jest niedopuszczalne.

Maroko | Najpiękniejsze mozaiki znajdują się podobno w Fez i Meknes
Maroko | Najpiękniejsze mozaiki znajdują się w Fezie i Meknes (by awork )

Barwy zellidż

Historycy sztuki ustalili, że zellidż w początkowym okresie tzw. stylu azulejo nie cieszył się w Maroku zbyt dużą popularnością. Dopiero za czasów dynastii Marynidów około wieku XIV gdy wprowadzono do zellidż nowe kolory: niebieski, zielony i żółty Marokańczycy zaczęli ozdabiać w ten sposób swoje mieszkania. Koloru czerwonego zaczęto używać dopiero w wieku XVII. Współcześni artyści zellidż nie ograniczają się w używaniu różnych kolorów choć nie spotyka się barw takich jak np.: różowy czy fioletowy.

Wiedza przekazywana z pokolenia na pokolenie

Za centra tego gatunku sztuki uważa się Fez i Meknes. To w tych królewskich miastach do dzisiaj na ulicach można zobaczyć artystów tworzących zellidż. Wiedza i umiejętności, które posiadają przekazywane są z pokolenia na pokolenie od tak zwanych „maâlems”, czyli mistrzów.

Okrawanie małych płytek w celu nadania im odpowiedniego kształtu, które później muszą do siebie pasować jak puzzle, wymaga niezwykłej cierpliwość, precyzji i lat praktyki. Dlatego nauczanie tego rzemiosła najlepiej zacząć jak najwcześniej.

Tego typu zajęcie wymaga także siły, w związku z czym zajmują się nim jedynie mężczyźni. Będąc w Maroku, warto porozmawiać z wytwórcami zellige, gdyż chętnie opowiedzą nam oni o samym procesie tworzenia kolorowych płytek oraz o tym, jak układa się je we wzory.

Maroko | Zellidż - małe płytki terakoty, pomalowane i pokryte szkliwem
Maroko | Zellidż - małe płytki terakoty, pomalowane i pokryte szkliwem (by jssz )

Jak powstaje zellidż?

Wyrobem płytek nazywanych lajoura, z których potem wycina się zellidż, zajmuje się tzw. fakhar. To on przygotowuje odpowiednią zaprawę, kolorową glazurę i suszy płytki w tradycyjny sposób nazywany behive. Gotowa płytka jest kwadratem o postrzępionych bokach, mającym wymiar 5x5 cm.

Taka płytka trafia do maâlems, którzy zajmują się jej ostateczną obróbką: wycinają małe elementy, tzw. ferma, z których następnie układane są geometryczne, powtarzające się wzory – tarbiaa.

Maleńkie płytki układa się na płaskiej powierzchni glazurowaną częścią do spodu, dzięki czemu po zalaniu ich niewielką ilością materiału spoinującego (cement z wapnem), mozaika jest idealnie płaska a jej elementy się nie przemieszczają. Proces ten nazywany jest slaka.

Szczegółowy skład materiału, którym całość jest zalewana, jest tajemnicą rodową przekazywaną z pokolenia na pokolenie.

Najpiękniejsze mozaiki

Co ciekawe, wielu matematyków z całego świata przyjeżdża do Maroka, aby robić naukowe analizy tradycyjnych wzorów zellidż.

Jedne z najpiękniejszych przykładów geometrycznej harmonii zellidż można podziwiać w meczecie Hassana II w Casablance, w medresie Bu Inania w Fezie oraz na ścianach Bramy Bab El’Mansour w Meknes.

Obecnie coraz częściej techniką tą ozdabia się także przedmioty z wyposażenia wnętrz, takie jak np. stoły, stołki, ramy do luster lub obrazów. Zamożni Marokańczycy mozaikami zellige ozdabiają swoje przydomowe baseny.

Oczywiście w dzisiejszych czasach produkcja zellidż jest w dużej mierze fabryczna i tylko nieliczni artyści nadal zajmują się tradycyjną metodą ich wyrobu.

Maroko | Piękno tradycyjnych zellij może przyprawić o zawrót głowy
Maroko | Piękno tradycyjnych zellij może przyprawić o zawrót głowy (by awork )